Zajęcia 12. Wręczenie pierwszych sprawności i astrofotografia

Wreszcie! Doczekaliśmy się…. Uczestnicy Grupy 1. Koła Astronomicznego zdobyli i dostali upragnione odznaki i dyplomy Młodego Obserwatora. Przy oklaskach i uścisku dłoni odbyło się uroczyste wpięcie odznak charakteryzujących sprawność. Nagrodą dla najmłodszych adeptów astronomii były zdjęcia w kosmicznych mundurkach oraz prezentacja astrofotografii kolegi Astroniki. Dzieci występowały w rolach astronautów amerykańskich, którzy w latach 1962-1972 postawili swoje stopy na Księżycu. Było ich 12. Ich krótką charakterystykę przedstawiam tutaj. Nikt przed nimi i nikt po nich nie uczynił tego na żadnym ciele niebieskim, poza Ziemią oczywiście!

Bardzo dziękuję Michałowi Astroniki, który zaprezentował nam doskonałe zdjęcia nieba w przejmującej prezentacji o nas samych: dzieciach Wszechświata. Powstałych z gwiezdnego pyłu, który rozrzuciła kiedyś eksplodująca supernowa. Wspaniałe zdjęcia nieba, widzianego z różnych perspektyw, podziwiać możecie na fotoblogu Astroniki.

Z grupą starszą, oprócz wspomnianej astrofotografii Michała Astroniki omówiliśmy zorze polarne, które zaszczyciły ziemskie niebo w ostatnich dniach. Poniżej przedstawiam doskonały film, nakręcony w północnej Szkocji przez użytkownika Astropolis o nicku Spider72:

Kolejne zajęcia w czwartek 13 marca. Będzie premiera spektaklu astronomicznego Powrót Na Księżyc w przenośnym planetarium Astro Arena.
Wobec logistycznych ograniczeń w naszym planetarium bardzo proszę o punktualne przybycie. Seanse rozpoczynać się będą o 17:00, 17:30, 18:00 i 18:30. Przypominam o zdobywaniu kolejnych sprawności na odznakę Prawdziwego Astronoma Amatora. Aby zdobyć sprawność Kolegi/Koleżanki Wszechświata wystarczy na premierę przyprowadzić ze sobą osobę, która jeszcze na zajęciach naszego Koła nie była!

A już 20 marca startujemy z przygotowaniami do zdobywania sprawności Astronom Konstruktor. Będziemy konstruować obrotową mapę nieba wykorzystując klej i nożyczki, zegar słoneczny z kartonu i słomki. Zbudujemy teleskop ze szkiełek okularowych oraz radioteleskop z anten Cyfrowego Polsatu. Zwieńczeniem naszych konstrukcji będzie globus nieba dla każdego skonstruowany z ogólnie dostępnych materiałów i wykonany własnoręcznie przez uczestników zajęć.

Zajęcia 11. Egzamin oraz planety pozasłoneczne

GRATULUJĘ wszystkim, którzy przystąpili do egzaminu na Młodego Obserwatora. Znajomość mapy nieba, gwiadozbiorów okołobiegunowych, podstawowych asteryzmów, gwiazdozbiorów zodiakalnych, planet, Słońca i Księżyca jest – po 3 miesiącach pracy w Kole Astronomicznym – imponująca. Zasłużyliście na odznaki! Rozdanie nagród oraz niespodzianki na kolejnych zajęciach…

Grupa Starsza omówiła pokrótce warunki obserwacji koniunkcji Księżyca i Wenus z 26 lutego 2014 r. Powyżej prezentuję zdjęcie tego zjawiska wykonane przez Damiana Kowalskiego. Dziękuję Damianowi za użyczenie zdjęcia do naszej Kroniki. Żądnych wrażeń astronomicznych złączeń odsyłam do strony Janusza Wilanda, który prezentuje wszystkie ciekawe koniunkcje w ciągu kolejnych miesięcy (i lat!).

O planetach pozasłonecznych mówiliśmy dużo i – w mojej opinii – dość wyczerpująco. Wspomnieliśmy oczywiście Prof. Aleksandra Wolszczana, który jest pierwszym odkrywcą układu planetarnego poza Układem Słonecznym (w 1992r.). Dodałem jednak, że inspiracją dla Prof. Wolszczana było niewątpliwie odkrycie angielskiego Prof. Andrew Lyne’a, który już w 1991 r. postulował odkrycie planety wokół pulsara, lecz odwołał swoje odkrycie, bo… nie uwzględnił w swoich (dość złożonych) obliczeniach ruchu orbitalnego Ziemi. Więcej o historii tego odkrycia na stronach Wirtualnego Wszechświata.

Omówiliśmy pokrótce metody badawcze, których używają astronomowie do wykrywania planet pozasłonecznych. Najciekawszym momentem spotkania było niespodziewane odkrycie ponad 700 planet słonecznych w momencie, gdy ja przygotowywałem się do zajęć… W momencie bowiem, gdy Encyklopedia Egzoplanet zawiera w dalszym ciągu 1078 odkrytych planet NASA podaje sensacyjną informację Exoplanet Bonanza, która potwierdza, że planet pozasłonecznych jest już niemal 1800, z czego prawie 1000 odkrytych przez kosmiczny teleskop Keplera.

Kolejne zajęcia obfitować będą w niecodzienne spotkania. Grupa Młodsza celebrować będzie zdobycie odznaki Młodego Obserwatora i przygotowywać się do lotu na Księżyc. Ponieważ to ważne przeżycie dla tych młodych astronomów zapraszam na zajęcia rodziców, którzy oklaskami dopingować będą wszystkim wielkiego startu w wyścigu o odznakę Prawdziwego Astronoma Amatora. Poza wręczeniem odznak i sesją przygotowawczą do lotu na Księżyc planujemy w czwartek 6 marca 2014 r. prezentację astrofotografii Michała Astroniki. W celu astronomicznej inspiracji i przygotowania do zajęć odsyłam do fotobloga Astroniki.

13 marca 2014 roku długo wyczekiwana premiera spektaklu Powrót Na Księżyc. Seans jest sponsorowany przez Google w ramach misji Google Lunar XPrize, realizacji seansu podjęło się studio NSC Creative, a polską ścieżkę dźwiękową przygotowaliśmy wraz z kolegami z planetariusze.pl, głosu użyczył kaliski aktor Dariusz Sosiński. Na te zajęcia (13 marca) każdy uczestnik niech przybędzie z osobą towarzyszącą. Przypominam, że zachęcanie do astronomii rodziny i znajomych jest warunkiem koniecznym zdobycia odznaki Kolegi Wszechświata.

Zajęcia 10. Obserwacje i meteoryty

To już 10. spotkanie w Kole Astronomicznym. Z Grupą Młodszą przygotowywaliśmy się do egzaminu na sprawność Młodego Obserwatora i pieczołowicie szukaliśmy prześwitów w lutowych chmurach nad Dobrzecem. Prześwitów nie było. Nie było więc na żywo ani Księżyca, ani Jowisza, ani zapowiadanego przelotu ISS o jasności -10 (!) magnitudo. Ale obserwacje ziemskich dachów i latarni wyszły nam się za to doskonale…

Grupa Młodsza jest już przygotowana do egzaminu na Młodego Obserwatora. Ostatnie szlify w planetarium i na projekcji ściennej pokazały, że adepci astronomii znają się na niebie, posługują się obrotową mapą nieba. Wiedzą, że podstawowym instrumentem obserwacyjnym w astronomii jest ludzkie oko. Znają i rozróżniają konstelacje i fazy Księżyca. Potrafią nawet rozczytać się w łacińskich nazwach gwiazdozbiorów. Egzamin w czwartek 27 lutego. Koszt odznaki 5 zł.

Wraz z Grupą Starszą omówiliśmy meteoryty. Było o Morasku, Czelabińsku i oczywiście o Canyon Diablo. Nie umknęła naszej uwadze także katastrofa tunguska. Odsyłam do internetowych zasobów wiedzy o tych skałach nie z tej ziemi: Wikipedia, SimKoz

Przypominam o zbliżającej się koniunkcji Wenus z Księżycem w środowy poranek (26 lutego). Zjawisko będzie widoczne nad ranem, krótko przed wschodem Słońca (oraz zaraz po wschodzie) nad południowo-wschodznim horyzontem. Księżyc krótko przed nowiem będzie eleganckim sierpem (-9 mag), a jasność Wenus Stellarium podaje na -4.5 mag. Patrz mapka obok.

Plan pracy na najbliższe tygodnie:

czwartek, 27 lutego:
Grupa Młodsza: egzamin na odznakę Młodego Obserwatora
Grupa Starsza: omawiamy historię odkryć planet pozasłonecznych

czwartek, 6 marca:
Grupa Młodsza: wręczenie odznak Młodego Obserwatora, niespodzianki
Grupa Starsza: prezentacja astrofotografii

czwartek, 13 marca:
Premiera seansu w planetarium Powrót na Księżyc. Seanse odbywać się będą o godz.: 17:00, 17:30, 18:00 i 18:30. Wstęp bezpłatny, ale obowiązują zapisy. Pojemność planetarium w czasie jednego spektaklu: 25 osób.

Zajęcia 9. Młody Obserwator – podejście nr 1

Przygotowania do zdobywania odznaki Młodego Obserwatora pod miękką kopułą przenośnego planetarium były tematem 9. zajęć w Kole Astronomicznym. Grupa Młodsza, stając na wysokości zadania, skrupulatnie odrabiała zadania z pomocą sztucznego nieba planetarium. Grupa Starsza – zgodnie z zapowiedzią – słuchała głosu Słońca i planet oraz wspominała kosmiczną eksplozję sprzed 20 lat: uderzenie komety Shoemaker-Levy 9 w Jowisza w lipcu 1994 roku.

Poniżej linki, z których korzystałem przygotowując się do zajęć:
Kometa Shoemaker-Levy 9
Satelity STEREO
Granica Roche’a
Głos Słońca
Głos Jowisza

Następne zajęcia po feriach. 20 lutego 2014 roku. Grupa Młodsza kontynuuje przygotowania do egzaminu na odznakę Młodego Obserwatora. Zgodnie z ustaleniami proszę o przygotowanie następujących tematów:

  • WSZYSCY muszą umieć posługiwać się obrotową mapą nieba, wskazać na niebie Wielki Wóz, wiedzieć, że Wielki Wóz NIE JEST gwiazdozbiorem oraz wiedzieć ile jest wszystkich gwiazdozbiorów na całym niebie,
  • WSZYSCY muszą potrafić wskazać – z pomocą Wielkiego Wozu – Gwiazdę Polarną, wiedząc do jakiego gwiazdozbioru należy,
  • WSZYSCY muszą znać pojęcie Zodiaku oraz wskazać swój gwiazdozbiór zodiaku na niebie.
  • Natalia przygotowuje się z tematu Mała Niedźwiedzica i Gwiazda Polarna,
  • Zosia omawia dla nas i pokazuje na niebie gwiazdozbiór Wagi,
  • Marysia omawia dla nas i pokazuje na niebie gwiazdozbiór Panny,
  • Wicek omawia dla nas asteryzmy i pokazuje na niebie wybrany asteryzm,
  • Janek pokazuje Trójkąt Letni i omawia gwiazdy tego trójkąta,
  • Maks wskazuje najjaśniejszą gwiazdę na niebie i nazywa gwiazdozbiór, do jakiego należy,
  • Michał przygotowuje się z tematów Mała Niedźwiedzica, Orion i Kasjopeja,
  • Ania omówi i wskaże na niebie gwiazdozbiór Kasjopei,
  • Ela wybierze i wskaże nam na niebie jedną z planet,
  • Aleksander oraz Michalina pokażą nam Księżyc oraz omówią warunki, które pozwalają obserwować Księżyc na niebie.

Wszyscy chętni, którzy nie zostali wymienieni na powyższej liście, proszeni są o wybranie dowolnego pytania z listy pytań obowiązkowych i przygotowanie odpowiedzi na zajęcia. Nie róbcie żadnych prezentacji, ani dodatkowych materiałów. Wystarczy, że na niebie pokażecie wskazany obiekt oraz omówicie jego cechy!

Grupę Starszą zaproszę do poznawania nieziemskich skarbów… Zajmiemy się meteorytami. Fizyka meteorytów przeplatać się będzie z historią tych niesamowitych skał, a wszystko to oczywiście w atmosferze poszukiwania i sensacji. Bo przecież meteoryty są sensacją samą w sobie.

Zajęcia 8. Obserwacje, referaty i Słońce

Przygotowania do zdobycia pierwszej sprawności na odznakę Prawdziwego Astronoma Amatora zdominowały spotkanie 8. w Kole Astronomicznym. Młodsza Grupa z zaangażowaniem prezentowała referaty o najważniejszych obiektach na naszym niebie. Grupa Starsza – zgodnie z zapowiedzią – analizowała cykle słoneczne w okresie długoterminowym.

Serdecznie dziękuję wszystkim za prezentacje obiektów astronomicznych. Gratuluję wiedzy i pewności siebie przy prezentacji. Przypominam, że na sprawność Młodego Obserwatora musicie pokazać na niebie (lub w planetarium) następujące obiekty astronomiczne: Wielka Niedźwiedzica, Gwiazda Polarna, Trójkąt Letni, Zodiak, Orion, Wenus, Jowisz, Saturn. Będziecie proszeni o krótką charakterystykę tych obiektów.

Wyobrażenia gwiazdozbiorówDodatkowo musicie znać podstawowe obserwowalne satelity (ISS, Iridium) oraz bezwzględnie umieć posługiwać się obrotową mapą nieba. Przygotowania do egzaminu na sprawność na kolejnych zajęciach: w czwartek 30 stycznia obserwacje pod sztucznym niebem planetarium, a po feriach 20 lutego – quiz utrwalający wiedzę.

Z pomocą dostępnego sprzętu astronomicznego obserwowaliśmy z Młodszą Grupą górującego nad Kaliszem Jowisza. Po raz kolejny przekonaliśmy się jednak, że jedynym bezwzględnie przewidywalnym instrumentem obserwacyjnym jest ludzki wzrok. Obserwacje gołym okiem odbyły się bez problemu. Kalibracja i ustawianie sprzętu jeszcze przed nami…

Aktywność słoneczna była tematem zajęć dla Grupy Starszej. Po raz kolejny polecam film o Słońcu, autorstwa Sebastiana Soberskiego z grudziądzkiego Międzyszkolnego Koła Astronomicznego:

Dodatkowo – o okresach małej aktywności słonecznej przeczytacie na Wikipedii:
Minimum Maundera,
Minimum Daltona,
Minimum Spörera.

O jednym z najpiękniejszych przejawów wzmożonej aktywności słonecznej przeczytacie tutaj: zorza polarna,
a o cyklach słonecznych w ogólnościw archiwum miesięcznika Wiedza i Życie: Rytmy Słońca.

Na najbliższych zajęciach, 30 stycznia, zapraszam do przenośnego planetarium Astro Arena. Grupa Młodsza obserwuje w planetarium Księżyc, gwiazdozbiory i planety. Grupa Starsza, pod miękką kopułą planetarium wsłucha się w głos Słońca, podejrzy obraz Słońca z satelitów oraz cofnie się w czasie o niemal 20 lat. Do lipca 1994 roku, kiedy to wszyscy Ziemianie obserwowali Jowisza bombardowanego przez kometę Shoemaker-Levy 9.

Zajęcia 7. Satelita Gaia

Sonda kosmiczna Gaia była tematem, który zdominował nasze 7. zajęcia Kole Astronomicznym. Grupa Młodsza skleiła model satelity z papieru, a Grupa Starsza omawiała dość złożony temat umiejscowienia sondy wokół stabilnych punktów libracyjnych.

Do zajęć na temat satelity Gaia natchnęli mnie koledzy Jacek Kupras i Kamil Złoczewski, którzy na stronach Hands On Universe opublikowali artykuł o wystrzeliwanej sondzie.

Satelita Gaia został wystrzelony 19 grudnia 2013 r. z Gujany Francuskiej. Celem misji jest badanie gwiazd Drogi Mlecznej oraz (co jest bardziej medialne) „monitorowanie niebezpiecznie bliskich planetoid zagrażających Ziemi”.

Papierowy model skleiliśmy dość sprawnie. Chyba odwrotnie przykleiliśmy panele słoneczne, ale zabawa była przednia. Wszystkich zainteresowanych papierowymi modelami sond kosmicznych odsyłam do strony Europejskiej Agencji Kosmicznej, gdzie znajdziecie wykroje dla 9 statków. Szczególnie polecam ten model sondy CASSINI-HUYGENS.

Gaia krąży wokół stabilnego puntu w przestrzeni kosmicznej, zwanego punktem libracyjnym Lagrange’a. Daje to przede wszystkim efektywność energetyczną, bo w ciało w punkcie libracyjnym pozostaje w spoczynku, więc nie trzeba żadnego specjalnego dodatkowego napędu. Drugim – nie mniej istotnym – celem umieszczenia sondy-obserwatorium w punkcie L2 jest to, że teleskop pozostawać będzie w cieniu Ziemi. Umożliwi to stabilne chłodzenie aparatury oraz właściwe odsłonięcie teleskopu Gai od oślepiającego blasku promieni słonecznych.

Punkty libracyjne Lagrange’a, bardzo istotne elementy przestrzeni w układzie dwóch ciał, mają swoje znaczenie nie tylko w układzie Słońce-Ziemia. W układzie Ziemia-Księżyc, w punktach Lagrange’a znajdują się (hipotetycznie) nagromadzenia pyłu kosmicznego zwane Księżycami Kordylewskiego. W układach Słońce-planety najbardziej znanymi ciałami w punktach libracyjnych są planetoidy trojańskie w układzie Słońce-Jowisz, chociaż (zachęcam do własnych poszukiwań!) znamy już trojańczyków innych planet (także Ziemi). Ważną zasadą dotyczącą punktów libracyjnych L4 i L5 (tych związanych z księżycami pyłowymi i planetoidami trojańskimi) jest to, że są one oddalone o 60 stopni od macierzystego ciała. Tzn. Księżyców Kordylewskiego należy „wypatrywać” 60 stopni przed i 60 stopni za naszym naturalnym satelitą, a Grecy i Trojańczycy krążą wokół Słońca odpowiednio 60 stopni przed i 60 stopni za Jowiszem.

Kolejne zajęcia już w najbliższy czwartek, 23 stycznia 2014 r. Rozpoczynamy ostateczne odliczanie do startu o odznakę Młodego Obserwatora.

Grupa Młodsza ma w związku z Młodym Obserwatorem szereg zadań domowych do odrobienia. Proszę przygotować informacje o następujących obiektach astronomicznych. Interesują nas informacje obserwacyjne. Przygotuj jak najwięcej informacji o tym, gdzie dany obiekt znaleźć na niebie, jak go szukać, czym się wyróżnia:

  • Michał przygotowuje informacje o Wielkiej Niedźwiedzicy,
  • Natalia o Małej Niedźwiedzicy i Gwieździe Polarnej,
  • Wicek i Janek przygotowują informacje o Trójkącie Letnim,
  • Marysia o połowie Zodiaku (Baran, Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna),
  • Zosia o drugiej połowie Zodiaku (Waga, Skorpion, Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby),
  • Ania o Wenus i Orionie,
  • Ela o Jowiszu.

Grupa Starsza natchnęła mnie… Zajmiemy się kompleksowo Słońcem. Plamy, aktywność słoneczna, wiatr słoneczny i… wpływ tego wszystkiego na klimat na Ziemi. Jako przygotowanie polecam kilka filmów. Przede wszystkim naukowe podejście do tematu autorstwa mojego dobrego kolegi Sebastiana Soberskiego z grudziądzkiego Międzyszkolnego Koła Astronomicznego:

Poza tym proponuję kilka bardzo kontrowersyjnych obrazów o zmianie klimatu:

Globalny szwindel

Wielki przekręt

Zajęcia 6. Księżyc, Pierwsza Gwiazdka i… koniec świata

Fazy Księżyca (Wikimedia)Ostatnie w tym roku zajęcia Koła Astronomicznego przy SM Dobrzec zdominowały nieziemskie atrakcje związane z Księżycem, betlejemską gwiazdą, pierwszą gwiazdką na wigilijnym niebie oraz… wspomnieniem końca świata. Były symulacje faz Księżyca i film z bombardowania Księżyca meteorytami.

Wstęp o Księżycu przygotował Bartek i to on prezentował szczegóły dotyczące naszego naturalnego satelity. Zainteresowanych odsyłam do krótkiej prezentacji, przygotowanej oczywiście przez Bartka:

Przy okazji omawiania Księżyca poruszyliśmy epokowe wydarzenie: lądowanie chińskiej sondy kosmicznej na powierzchni Księżyca. Było to oczywiście lądowanie bezzałogowe. Za to ze świetnym lądownikiem Change’e 3 i chińskim łazikiem kosmicznym Yutu. Jest to piersza od 1976 roku misja kosmiczna zakończona miękkim lądowaniem na powierzchni Srebrnego Globu! Ostatnią taką misją była Łuna 24, która wylądowała (i opuściła) Księżyc w sierpniu 1976 roku.

Chiny zakładają, że do roku 2017 uda im się wysłać na Księżyc bezzałogowy lądownik zdolny do pobrania próbek gruntu i powrót na Ziemię. Więcej w serwisie Kosmonauta.net

Ze starszą grupą omówiliśmy pokrótce naszą wiedzę o betlejemskiej gwiazdce, która – jak się okazuje – z pewnością była zjawiskiem niesamowitym. Szczegóły znajdziecie w serwisie Nauka-Wiara oraz w poniższym filmiku:

UWAGA: w mojej wypowiedzi w powyższy filmie wkradł się błąd (właściwie dwa błędy – tej samej natury) – spostrzegawczych proszę o wpis o tym błędzie w komentarzach…

Poniżej film ze znanymi Wam aktorami. Materiał o Pierwszej Gwiazdce, nagrany na zajęciach Koła Astronomicznego, a opublikowany w w wigilię w Telewizji Amazing:

Kolejne zajęcia już w nowym roku 16 stycznia. Będziemy podsumowywać pierwszy miesiąc misji Gaia. Tych, którzy dostali model Gai do sklejenia, proszę o przyniesienie sklejonego modelu. W kwestii szczegółów proszę o kontakt e-mailem.

Grupę młodszą proszę o przyniesienie ze sobą nożyczek: jedna para na jedną osobę!

W ramach spotkania z Telewizją Amazing w naszym Kole Astronomicznym poruszyliśmy jeszcze jened strrrrasznie medialny temat: koniec świata. Czy kiedyś nadejdzie? O tym w poniższym materiale:

Zajęcia 5. Ruchy Ziemi (2)

Mieliśmy obserwować Księżyc… Zanim rozpoczęły się zajęcia Księżyc lśnił na niebie. Był elegancji, duży. 5 dni przed pełnią. Niestety. Zanim zdążyliśmy rozpocząć nasze zajęcia Koła Astronomicznego, bezlitosna jesienna aura sprawiła, że Księżyc skrył się za wielkopolskimi chmurami. Budowaliśmy więc Układ Słoneczny i utrwalaliśmy informacje o ruchach naszej rodzimej Ziemi.

Wszyscy oczywiście wiedzą, że Ziemia wiruje wokół własnej osi. To podstawowy ruch naszej planety w przestrzeni. Ogromnej bryle ziemskiej, ten ruch zajmuje 23 godziny, 56 minut i 4,098903691 sekundy. Oznacza to, że na równiku (który a długość 40075 km) w każdej sekundzie Ziemia przemieszcza się o 465 metrów! To prawie pół kilometra. W Kaliszu jest trochę mniej ciekawie. Równoleżnik przechodzący przez Kalisza jest krótszy od równika. Ma tylko ok. 25000 km. Prędkość liniowa ziemskiej karuzeli w Kaliszu wynosi więc… tylko 290 metrów na sekundę. Tak, tak. Z każdą sekundą jesteś dalej w Kosmosie o 290 metrów. Jest to bezpośrednim efektem ruchu wirowego Ziemi. Tego ruchu, który wprawia w bieg Słońce, Księżyc, planety i gwiazdy. Ruchu, który jest odpowiedzialny za wschód i zachód tych obiektów.

Wiemy, że w pozornym, dziennym ruchu sfery niebieskiej jeden punkt sfery pozostaje niezmienny. To północny biegun nieba. Wokół którego dumnie lśni Gwiazda Polarna. Uwaga: Gwiazda Polarna jest najjaśniejszą gwiazdą Małej Niedźwiedzicy. Daleko jej jednak do najjaśniejszych, najbliższych i największych gwiazd. Swą popularność zawdzięcza Polarna właśnie temu, że świeci blisko północnego bieguna nieba. Nie porusza się w trakcie pozornej wędrówki wszystkich ciał na serze niebieskiej i… może być doskonałym punktem odniesienia dla wędrowców, którzy zapomnieli kompasu i GPSa.

Kolejnym, znanym wszystkim ruchem Ziemi jest ruch obiegowy wokół Słońca. To ten ruch symulowaliśmy wykorzystując mosiężny model Układu Słonecznego. Ruch ciał niebieskich w Kosmosie jest zjawiskiem powszechnym. Każde ciało obiega jakieś inne. Planety obiegają macierzystą gwiazdę. Ziemia potrzebuje 1 roku (dokładnie 365,256 dni czasu słonecznego) na dokonanie 1 obiegu wokół Słońca. Oczywiście planety bliższe Słońcu wymagają krótszego czasu na obieg gwiazdy, a te położone dalej obiegają Słońce dużo, dużo dłużej. Dla przykładu: położony najbliżej Merkury obiega Słońce w ciągu 88 dni. Najbardziej odległy Neptun potrzebuje 165 lat.

Jest jeszcze jeden – mniej popularny – ruch Ziemi. Ruch, który ma wpływ na wszystko co dzieje się na Ziemi i niebie. A tak mało o nim mówimy. To precesja osi ziemskiej. Precesja jest spowodowana nachyleniem płaszczyzny obrotu Ziemi do płaszczyzny ekliptyki. Wobec tego, biegun północny zatacza koło, wodząc nieustannie po sferze niebieskiej. Ruch ten jest mało widoczny, bo… trwa niezmiernie długo. 25700 lat. Okres ten nazywamy rokiem platońskim.

Z precesją związane są dwa istotne zjawiska na niebie: zmiana gwiazdy biegunowej oraz przesuwanie się znaków zodiaku. Obecnie gwiazdą biegunową jest Polarna. Tak już się do tego przyzwyczailiśmy, że trudno jest nam uwierzyć, że nie było i nie będzie tak zawsze. Około roku 3000 p.n.e Thuban ze Smoka był gwiazdą biegunową, a za ok. 11 tysięcy lat gwiazdą biegunową będzie… Wega.

Znaki zodiaku są dzisiaj luźno tylko związane z gwiazdozbiorami zodiaku. Wynika to z tego, że nazwane przez tysiącami lat znaki zodiaku przyporządkowano (mniej więcej) do gwiazdozbiorów na niebie. Precesja spowodowała, że już we wczesnych wiekach naszej ery punkt Barana (oznaczający koniec zimy i wstąpienie Słońca na półkulę północną) przesunął się z gwiazdozbioru Barana do Ryb! I tkwi tam po dziś dzień. Lecz po setkach lat opuści punkt Barana Ryby i skieruje się do… Wodnika. Precesja trwająca 25700 lat przewiduje bowiem, że punkt równonocy wiosennej znajdzie się około 2150 lat w każdym z 12 znaków zodiaku.

Ciekawa animacja dotycząca pozornego ruchu nieba, Gwiazdy Polarnej (oraz jej przyszłości i precesji) jest na polskiej Wikipedii: http://pl.wikipedia.org/wiki/Gwiazda_Polarna – Polecam.

UWAGA! Konkurs dla grupy młodszej: jaka popularna zabawka zatacza krąg precesji tak samo jak oś ziemska? Przynieś tę zabwkę na zajęcia w czwartek!

Grupa starsza miała mieć niespodziankę w postaci obserwacji Księżyca. Skończyło się na podglądaniu Hali Arena. Omówiliśmy pokrótce misję Brite-PL i przypomnieliśmy, że satelity Lem i Heweliusz wcale nie są pierwszymi polskimi satelitami. Studenci Politechniki Wrocławskiej wysłali przecież w roku 2012 w Kosmos nanosatelitę PW-Sat.

Na zajęcia przed samymi świętami – 19 grudnia 2013 r. – zaplanowaliśmy naukę o Księżycu dla grupy młodszej oraz historię Gwiazdki Betlejemskiej dla grupy starszej. W związku ze świętami przygotowałem oczywiście niespodziankę, ale o niej w czwartek:

Bardzo dziękuję Piotrkowi, który bezgranicznie ufny pogodzie nad Kaliszem przywiózł ze sobą Syntę 10″. Miały być obserwacje zapierających dech w piersiach kraterów księżycowych. Niestety. Spojrzeć mogliśmy tylko na… ziemskie atrakcje. Było wspaniale! Bo przecież astronomowie lubią zimno i ciemno. Zimno było. O ciemne niebo w centrum wielkiego osiedla trudno. Do zobaczenia w czwartek! Księżyc też jest zaproszony.

Wieża Astronomiczna Karola Malaperta

Mikołajkowe Kaliszobranie 2013 połączone było z silnymi podmuchami wiatru, opadami śniegu i niemal całkowitym zachmurzeniem. Uczestnikom turystycznej atrakcji, jaką były obserwacje z wieży najstarszego polskiego obserwatorium w żaden sposób to nie przeszkadzało!

Podczas, gdy w całym kraju szalał orkan Ksawery my (czyli Astro Arena wraz z Kołem Astronomicznym przy SM Dobrzec oraz kaliskim Kołem Przewodników PTTK) weszliśmy na wieżę kościoła garnizonowego, aby przypomnieć sobie, że to w Kaliszu – równo przed 400 laty – powstało pierwsze polskie obserwatorium astronomiczne.

Frekwencja – pomimo odstraszającej pogody – dopisała. Byli starsi i młodsi. Każdy wszedł na wieżę, obaczył wnętrze domniemanego obserwatorium i spojrzał przez teleskop. Ci, którzy mieli szczęście dotrzeć na górę zanim niebo pokryła gruba warstwa chmur, zobaczyli Księżyc i Wenus (oba ciała niebieskie w fazie około 30%). Tym, którzy nie mieli farta, pozostało (równie atrakcyjne) oglądanie kaliskich dachów przez nasze astronomiczne przyrządy.

Obserwatorium w Kaliszu założyli Jezuici. Prowadzili oni, na polecenie samego Papieża (!), obserwacje Słońca (uznawanego wtedy za jedną z planet okrążających tkwiącą w centrum świata Ziemię). Obserwacje prowadził Karol Malapert wraz ze swoimi uczniami: Szymonem Peroviusem i Aleksym Sylviusem. Ich mentorem był znany jezuicki astronom Christoph Scheiner.

Malapert obserwując Słońce, za wszelką cenę chciał dowieść, że znane astronomom plamy słoneczne, to okrążające planetę księżyce (miało to niby zrównoważyć Galileusza, który odkrywając księżyce Jowisza uznał, że Ziemia nie jest wyjątkowym ciałem niebieskim). Sama teoria księżyców okrążających Słońce nie została oczywiście dowiedziona. Ale ma Malapert swoje trwałe miejsce w światowej astronomii. Wynalazł bowiem montaż paralaktyczny. To specjalny rodzaj statywu astronomicznego, który wystarczy poruszać jedną tylko śrubą, aby podążać za dobowym ruchem Ziemi.

Jeśli chcesz poznać teleskopy, ich konstrukcje, układy optyczne, montaże i różnice pomiędzy nimi – zapraszamy na cotygodniowe zajęcia Koła Astronomicznego. Kliknij po szczegóły.

Istotę montażu paralaktycznego łatwo sprawdzić porównując dwa teleskopy, które wystawiliśmy w Mikołajki na wieży: mały teleskop Celestron (pomarańczowy) jest na standardowym – intuicyjnym – montażu horyzontalnym. Sam teleskop stoi prosto ale ruch Ziemi sprawia, że trudno podążać za ciałami niebieskimi na niebie. Trzeba kręcić we wszystkich kierunkach.

Trudniejszy w ustawieniu i lekko kopnięty montaż paralaktyczny u nas trzyma teleskop Sky-Watcher (czarny). Teleskop wydaje się wisieć trochę krzywo, ale jego prowadzenie wzdłuż osi obrotu Ziemi jest dużo łatwiejsze. I to właśnie wynalazł Malapert. W Kaliszu. W wieży kościoła, który dzisiaj jest kościołem garnizonowym. Tylko czy to ta sama wieża, z której my prowadziliśmy obserwacje?

Zajęcia 4. Ruchy Ziemi (1)

5 grudnia 2013 roku spotkaliśmy się jak zwykle w Klubie Promonta SM Dobrzec w Kaliszu i zajęliśmy się astronomią. W ramach przygotowania do zdobywania sprawności Młodego Obserwatora na odznakę Prawdziwego Astronoma Amatora poznawaliśmy gwiazdozbiory i uczyliśmy się pracy z mapą nieba. Wielka Niedźwiedzica i Gwiazda Polarna królowały w grupie młodszej, a ruch wsteczny (retrogradacja) planet był na części pierwsze rozłożony w grupie starszej.

Dla przypomnienia dodam, że sprawność Młodego Obserwatora otrzymuje każdy, kto potrafi wskazać na wieczornym niebie lub w planetarium poniższe obiekty oraz krótko je scharakteryzować: Wielka Niedźwiedzica, Gwiazda Polarna, Trójkąt Letni, Zodiak, Orion, Wenus, Jowisz, Saturn, ISS, Iridium.

W poznawaniu nieba pomagają mapy nieba (drukowane i wirtualna), programy Stellarium i Nightshade oraz własne obserwacje i dociekania.

Następne zajęcia będą kontynuacją ruchów Ziemi w przestrzeni kosmicznej. Utrwalimy poznane wiadomości, sprawdzimy jak to naprawdę jest z gwiazdozbiorami i poznamy tajemniczy ruch precesyjny osi ziemskiej.

Niezmiennie przypominam o promocji astronomii i naszego Koła: jeśli znacie kogoś, kto jest zainteresowany astronomią i chce poznać tajemnice Kosmosu – weźcie go ze sobą na zajęcia. Termin i miejsce pozostają bez zmian: każdy czwarte, Klub Promonta w Kaliszu, ul. Hanki Sawickiej 39. o 17:00 spotykają się uczniowie szkół podstawowych, a o 18:00 wszyscy starsi (nie ma górnej granicy wieku!)